Odpowiedzialność za długi spadkowe

„Jak nie odziedziczyć długów? Mój ojciec ma bardzo dużo długów, nabrał sporo kredytów w bankach i ma też zablokowaną część renty, z tego powodu nie posiada mieszkania, przepisał je na mnie, ale martwię się, że ja przejmę jego zobowiązania, których on nie jest w stanie spłacić. Co należy zrobić by tego uniknąć?”

W skład spadku wchodzą nie tylko rzeczy ruchome, nieruchomości i prawa majątkowe przysługujące spadkodawcy, ale również długi spadkowe. Odpowiedzialność za długi spadkowe została uregulowana w tytule VII Księgi IV ustawy Kodeks cywilny.Zgodnie z art. 1030 K.c., do momentu przyjęcia spadku odpowiedzialność spadkobiercy za zobowiązania spadkowe ogranicza się tylko do wartości aktywów wchodzących w skład spadku. Natomiast od chwili przyjęcia spadku, spadkobierca odpowiada co do zasady całym swoim majątkiem, zarówno pochodzącym z dziedziczenia jak i swoim majątkiem osobistym nie wchodzącym w skład masy spadkowej, bez ograniczeń. Mówimy wtedy o przyjęciu spadku wprost.Aby uniknąć konieczności regulowania długów spadkowych można zastosować jedną z trzech instytucji prawa cywilnego:przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza,odrzucenie spadku, umowę o zrzeczenie się dziedziczenia.Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza pozwala na ograniczenie odpowiedzialności za ewentualne długi spadkowe do wartości majątku spadkowego. Jest to jednak kłopotliwy i jedynie teoretyczny sposób ochrony przed zobowiązaniami spadkodawcy, ze względu na konieczność sporządzenia spisu inwentarza. Istotne jest też, że przyjmując spadek w ten sposób nabywca odpowiada całym swoim majątkiem, a jedyną granicą odpowiedzialności jest wartość aktywów spadkowych określona na podstawie spisu inwentarza. W sytuacji wytoczenia przez wierzyciela spadku powództwa o zapłatę dotyczącego długów spadkowych, spadkobierca z dobrodziejstwem inwentarza może powołać się na to ograniczenie odpowiedzialności. Problem przy takim przyjęciu spadku będzie stanowił fakt dokonania przez spadkodawcę darowizny na rzecz spadkobiercy. Należy zaznaczyć, że zaliczanie darowizn na schedę spadkową następuje jedynie przy dziale spadku, czyli wtedy, gdy do spadku uprawnionych jest kilka podmiotów. Wartość darowizn niebędących drobnymi, zwyczajowo przyjętymi w danym środowisku (taką darowizną o dużej wartości jest mieszkanie) zalicza się w skład majątku spadkowego. Oznacza to, że przy spisie inwentarza jej wartość wliczona będzie do majątku spadkowego, a wierzyciel będzie mógł żądać zapłaty z uwzględnieniem przedmiotu darowizny.Zaliczanie darowizn na schedę spadkową ma miejsce jedynie przy dziedziczeniu ustawowym w momencie działu spadku. Nie ma ono znaczenia dla odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe, ponieważ od chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe stosownie do wielkości swojego udziału (art. 1034 K.c.). Jeśli wartość udziału spadkowego została pokryta w części albo w całości wartością otrzymanej darowizny, to tym samym spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe na zasadach ogólnych, czyli odpowiada do wartości otrzymanego mieszkania.Bezpieczniejszym rozwiązaniem dla spadkobiercy będącego jednocześnie obdarowanym będzie odrzucenie spadku. W jego wyniku spadkobierca pozostaje wyłączony od dziedziczenia i jest traktowany tak, jakby nie dożył momentu otwarcia spadku (art. 1020 K.c.). Jednak i tu pojawiają się dwa problemy, które należy brać pod uwagę uchylając się od odpowiedzialności za długi spadkowe. W celu ochrony swoich interesów wierzyciele spadkodawcy mogą skorzystać z instytucji skargi paulińskiej, czyli uznania czynności prawnej (odrzucenia spadku) za bezskuteczną ze względu na dokonanie jej w celu pokrzywdzenia wierzycieli. Inaczej niż w prawie zobowiązań zamiast pięcioletniego zawitego terminu na wniesienie skargi, ustawodawca narzucił wierzycielom krótszy dwustopniowy termin: sześciu miesięcy od momentu powzięcia informacji o fakcie odrzucenia spadku oraz trzech lat od chwili dokonania czynności prawnej mającej odrzucenie na celu. Dodatkowo należy zaznaczyć, że spadek odrzucony przez jednego ze spadkobierców przechodzi na osoby dziedziczące w sytuacji, gdyby on nie dożył otwarcia spadku. W związku z tym np. dzieci spadkobiercy odrzucającego spadek mogą zamiast niego zostać zobowiązane do zapłaty długów spadkowych.Osoba, która chce przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza lub go odrzucić powinna w tym celu złożyć oświadczenie przed notariuszem lub w sądzie rejonowym właściwym dla swojego miejsca zamieszkania lub pobytu w terminie sześciu miesięcy od dnia w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.Najlepszym z punktu widzenia przyszłego spadkobiercy – obdarowanego sposobem wyłączenia jego odpowiedzialności za długi spadkowe jest umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. Stronami takiej umowy są przyszły spadkodawca i przyszły spadkobierca. Wywiera ona skutki prawne bez względu na okres jaki upłynie pomiędzy jej zawarciem a śmiercią spadkodawcy. Umowę tę potencjalny spadkobierca może zawrzeć osobiście oraz przez pełnomocnika. Dzięki umowie o zrzeczenie się dziedziczenia przestają mieć znaczenie problemy sygnalizowane w przypadku przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza oraz jego odrzucenia. Skutki umowy obejmują nie tylko zrzekającego się dziedziczenia, ale też jego zstępnych (art. 1049 K.c.), w związku z tym potencjalny spadkobierca nie musi martwić się, że jego dzieci zamiast niego będą zobowiązane do zapłaty długów spadkowych. Istnieje oczywiście możliwość zawarcia w umowie postanowień o nieobejmowaniu nią zstępnych zrzekającego się. Najistotniejsze z punktu widzenia uchylenia się od odpowiedzialności za długi spadkowe jest jednak to, że umowa o zrzeczenie się spadku nie może być zaskarżona przez wierzycieli spadkodawcy, jak ma to miejsce przy oświadczeniu o odrzuceniu spadku.Niezbędnymi warunkami do zawarcia ważnej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia jest dokonanie tej czynności prawnej jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy oraz zachowanie pod rygorem nieważności formy aktu notarialnego. Należy też zaznaczyć, że umowa ta dotyczy tylko dziedziczenia ustawowego.Istnieje wiele sposobów ograniczenia odpowiedzialności spadkobiercy za długi wchodzące w skład spadku. W sytuacji gdy spadkobierca jest jednocześnie obdarowanym, a przedmiot darowizny posiada znaczną wartość najlepszym rozwiązaniem wydaje się być umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. Podstawowym argumentem przemawiającym za wyborem tej instytucji jest zamknięcie drogi wierzycielom spadku do wniesienia skargi paulińskiej, jak ma to miejsce przy odrzuceniu spadku.

Autor: Ewa Gębka – młodszy prawnik, Kancelaria Filipek & Kamiński sp.k. Lublin

Podstawa prawna:

  1. Ustawa z dn. 23.04.1964 r. Kodeks cywilny – tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 121.

Bibliografia:

  1. A. Kidyba (red.), Kodeks Cywilny, Komentarz, t. IV, Spadki, Warszawa 2012.
  2. B. Kordasiewicz (red.), System prawa prywatnego, t. X, Prawo spadkowe, Warszawa 2009.
  3. E. Skowrońska- Bocian, Prawo spadkowe, Warszawa 2012.

Publikator: Onet Biznes, Prawopl